Hester Hoette, lexiloog
Ontwikkelingspsycholoog · Oprichter van Lexilogy
Ik stop niet bij de oppervlakte van een probleem
Ik wil weten wat er onder zit. Waarom een klank niet landt. Waarom een woord niet blijft hangen. Waarom het ene kind wél leert spellen en het andere niet, terwijl ze in hetzelfde klaslokaal zitten.
Dat heeft me gebracht waar ik nu ben. Niet via een rechte lijn. Via Griekenland.
In de jaren negentig liep ik stage bij het IWAL, het Instituut voor Wetenschappelijke Aanpak van Leerproblemen, onder Theo Schaap. De man die morfologische lees- en spellingtraining in Nederland op de kaart zette. Samen begonnen we aan iets nieuws: een programma voor het Grieks.
Theo overleed in 2001. Ik ging door. Alleen.
Zestien jaar lang runde ik een dyslexiepraktijk in Athene
En het Grieks dwong me tot een diepgang die ik nergens anders had gevonden
Het is een moedertaal waarin de structuur van woorden volkomen transparant is. Vijf heldere klinkers: a, e, i, o, oe. Bijna geen woorden van één lettergreep. Vrijwel altijd open lettergrepen, zelden drie medeklinkers op een rij. En morfologisch zo doorzichtig dat woorden zichzelf uitleggen: het Griekse woord voor auto is αυτοκίνητο, zelf-bewegend. Elk Grieks kind voelt dat. Het woord vertelt het zichzelf.
Die transparantie zit ook in de bouwstenen zelf. De voor- en achtervoegsels van het Grieks komen vrijwel allemaal van eigen bodem: geen import, geen gelaagdheid. Met een handvol ken je vrijwel elk woord.
Klank voor klank. Morfeem voor morfeem. Woord voor woord. Ik bouwde wat niemand anders bouwde, omdat niemand anders deze route nam.
Na het Grieks het Engels, een taal die uit werelden is samengesteld: meer dan de helft van de woordenschat komt uit het Latijn en het Frans, een kwart is Germaans, en een klein deel komt rechtstreeks uit het Grieks. Daarna het Nederlands, in de kern Germaans, maar doorspekt met woorden uit het Latijn, vaak binnengekomen via het Frans. Niet toevallig is dit exact de volgorde waarin ik ook de programma's zelf heb gebouwd: eerst het Grieks, dan het Engels, en als laatste het Nederlands.
En dan zie je iets moois. Neem het Griekse woord symphonia, "samen klinken": syn- (samen) plus phōnē (klank, stem).
Het Grieks geeft ons συμφωνία.
Het Engels bewaart het bijna ongewijzigd: symphony.
En het Nederlands geeft ons symfonie.
En juist in die spelling zie je het verschil. De y (griekse y) is een fossiel van de Griekse letter υ (ypsilon): dezelfde y die je terugziet in symbool, systeem, type. Maar de ph, het fossiel van de Griekse φ (phi), is in het Nederlands ooit vereenvoudigd tot een gewone f — terwijl het Engels die ph nog altijd bewaart.
Dít is hoe een lexiloog naar woorden kijkt. De meeste specialisten kennen dyslexie vanuit één taal, één referentiekader, één blinde vlek.
Ik heb drie talen van binnenuit ontleed, en daardoor zie ik verbanden die anderen missen
Dat zit in elk blok van Lexilogy
De naam Lexilogy komt niet van mij. Hij komt van een goede vriendin, de schrijfster Aikaterini Sideri, die ook de Griekse woorden in het programma heeft ingesproken. Zij zag jarenlang hoe ik elk woord onder de loep nam, en zij gaf dat werk zijn naam.
Mensen vragen weleens: waarom niet lexology? Omdat dat fout zou zijn.
Het Oudgriekse woord voor woord is λέξις
En eindigt een Grieks woord op -ις, dan wordt de iota, de i, de verbindingsletter van de samenstelling:
lex-i-log-y
Zelfs onze naam is morfologisch correct gebouwd. Het kon ook moeilijk anders.
Lexilogy draagt mijn methode, maar het is het werk van velen
Interactieontwerper Joes Koppers maakte van de methode beeld, geluid en software, en bouwt er nog altijd aan door. Joes is geen toevallige keuze. Hij is een fenomeen in interfaces, met jarenlange ervaring juist in educatieve programma's. Ik ben dankbaar dat hij op mijn pad is gekomen. En nog dankbaarder dat hij is gebleven.
Elke les wordt gedragen door stemmen. In de Nederlandse versie sprak actrice en leerkracht Christine Bijvanck de woorden in, en hoor je in de instructies mijn eigen stem. De Engelse versie klinkt door mijn nicht Emma Hoette, danseres, choreografe en beeldend kunstenaar, en actrice Isabel Kyriazi. De Griekse door schrijfster Aikaterini Sideri en acteur en stemkunstenaar Yannis Yfantis. Musicus Kostas Kousis bewerkte met eindeloos geduld al het geluid.
De woordkeuze van de Engelse versie kwam tot stand onder toeziend oog van taalkundige Constandinos Kalimeris en van mijn zoon Adam Psomakas, taalkundige en classicus, die inmiddels Grieks en Latijn doceert aan een Nederlands lyceum.
Met Adam spar ik nog altijd over woorden. Soms druk ik iets door omdat het didactisch klopt en aansluit bij hoe een kinderbrein werkt, terwijl hij zegt: taalkundig gezien, misschien. Misschien ook anders. Precies die wrijving maakt het programma beter.
En ja, Lexilogy is deels een familiewerkplaats. Mijn zoon bewaakt de woorden, mijn nicht geeft de Engelse lessen haar stem. Dit werk is te groot voor één persoon, en te dierbaar om aan vreemden over te laten.
Geen kind hoort hun namen. Maar elk kind hoort hun werk, elke dag
Er is één zin die alles samenvat waar ik voor sta: geen kind mag denken dat het niet de capaciteiten heeft.
Want dat is wat er gebeurt als hulp uitblijft. Het morfologische deel van lees- en spellingtraining is in Nederland wegbezuinigd, terwijl kinderen met problemen in de fonologische verwerking allang expliciete, gestructureerde instructie krijgen. Voor morfologische problemen ontbrak een vergelijkbaar programma. Op scholen blijft het hooguit bij het benoemen van familiewoorden, of het laten zien hoe een uitgang aan een stam wordt toegevoegd. Een kind zonder problemen in de morfologische verwerking pikt die vaardigheid meestal stilzwijgend op, na jaren blootstelling. Een kind dat ermee worstelt, heeft het stap voor stap expliciet nodig, precies zoals in Lexilogy gebeurt. Kinderen die net buiten de criteria voor vergoede training vallen, krijgen soms helemaal niets. En langzaam beginnen die kinderen te geloven dat het aan hen ligt.
Ik heb een andere keuze gemaakt
Lexilogy is gebouwd op een wetenschappelijk geëvalueerde, peer-reviewed gepubliceerde methode, en beschikbaar voor elk kind dat het nodig heeft. Zonder wachtlijst, zonder verwijsbrief, zonder drempel. Mijn droom gaat verder dan een programma:
ik wil van kinderen lexilogen maken
Kinderen die woorden niet uit het hoofd leren, maar leren doorzien
Ben ik eigenwijs? Ja. Maar ik heb ook gelijk.
Dit zie ik terug bij ieder kind dat het programma doorloopt. Vóór Lexilogy schrijft een kind op het gehoor: klank voor klank, zonder de bouwstenen te zien die het woord dragen. Daarna verandert dat.
Een woord is niet langer een rij letters om te onthouden, maar een structuur die je herkent
Neem gelukkig. Waar een kind eerst 'gulukug' schreef, ziet het nu drie dingen tegelijk: het voorvoegsel ge-, de stam luk met de korte klank die om een dubbele medeklinker vraagt, en de uitgang -ig. Geen giswerk meer. Overzicht.
Dat inzicht stopt niet bij het Nederlands. Een engelstalig kind dat sufficient leert schrijven, hoort niet alleen 'sufishent', maar herkent de stam fic, van het Latijnse facere, dezelfde stam als in efficient en deficient, altijd met een c. Een griekstalig kind dat εκκίνηση (ekkinisi) leert schrijven, ziet niet één klank maar twee betekenisvolle delen, εκ- en κίνηση, die allebei hun eigen κ meebrengen. Precies zoals in het Nederlandse woord oppas: op- en pas, die allebei hun eigen p meebrengen.
Drie woorden, drie talen, dezelfde vaardigheid:
Niet meer alleen horen, maar zien.
Dat inzicht zit in elk lesblok van Lexilogy, in alle drie de talen.