Hester Hoette, λεξιλόγος
Αναπτυξιακή ψυχολόγος · Ιδρύτρια του Lexilogy
Είμαι άτομο που ψάχνει τα πράγματα σε βάθος. Δεν σταματώ στην επιφάνεια ενός προβλήματος.
Θέλω να ξέρω τι κρύβεται από κάτω: γιατί ένας φθόγγος δεν «κάθεται», γιατί μια λέξη δεν μένει, γιατί το ένα παιδί μαθαίνει ορθογραφία και το άλλο όχι, μέσα στην ίδια τάξη.
Υπάρχει όμως κι άλλος λόγος που καταλαβαίνω τα παιδιά με τα οποία δουλεύω. Ως ενήλικη, έμαθα να διαβάζω και να γράφω από την αρχή, σε μια γλώσσα και μια γραφή που δεν ήταν δικές μου: τα ελληνικά.
Ξέρω το συναίσθημα να κοιτάς μια λέξη που αρνείται να σου αποκαλύψει το μυστικό της. Και ξέρω πόσο γρήγορα αυτό το συναίσθημα γίνεται σκέψη για τον εαυτό σου. Γι' αυτό μία φράση κουβαλά όλο μου το έργο:
Κανένα παιδί δεν πρέπει να πιστέψει ότι δεν είναι έξυπνο, επειδή δυσκολεύεται στην ανάγνωση και στην ορθογραφία.
Τη δεκαετία του '90 εκπαιδεύτηκα στο IWAL του Άμστερνταμ, το Ινστιτούτο Επιστημονικής Αντιμετώπισης Μαθησιακών Δυσκολιών, δίπλα στον Theo Schaap, τον άνθρωπο που καθιέρωσε τη μορφολογική εκπαίδευση ανάγνωσης και ορθογραφίας στην Ολλανδία. Μαζί ξεκινήσαμε κάτι καινούριο: ένα πρόγραμμα για τα ελληνικά. Ο Theo έφυγε από τη ζωή το 2001. Εγώ συνέχισα. Μόνη.
Για είκοσι χρόνια, η Αθήνα ήταν το σπίτι μου. Εκεί μεγάλωσα το κέντρο μου, εκεί δούλεψα με εκατοντάδες παιδιά, δεκαπέντε την εβδομάδα, από τις τρεις το μεσημέρι ως τις εννιά το βράδυ.
Και εκεί, φθόγγο προς φθόγγο, μόρφημα προς μόρφημα, λέξη προς λέξη, έχτισα αυτό που κανείς άλλος δεν έχτισε, γιατί κανείς άλλος δεν πήρε αυτόν τον δρόμο.
Τα ελληνικά με τράβηξαν σε ένα βάθος που δεν είχα βρει πουθενά αλλού
Είναι μια γλώσσα φωνολογικά καθαρή: κάθε γράμμα διαβάζεται σχεδόν πάντα με τον ίδιο τρόπο. Και μορφολογικά τόσο διάφανη, που οι λέξεις εξηγούν μόνες τους τον εαυτό τους.
Αυτή η διαφάνεια βρίσκεται και στα ίδια τα δομικά στοιχεία. Τα προθήματα και τα επιθήματά της είναι σχεδόν όλα δικά της. Λίγα αρκούν για να αναγνωρίσετε σχεδόν κάθε λέξη.
Μετά τα ελληνικά ήρθαν τα αγγλικά, μια γλώσσα φτιαγμένη από διαφορετικούς κόσμους: πάνω από το μισό λεξιλόγιό της έρχεται από τα λατινικά και τα γαλλικά, ένα τέταρτο είναι γερμανικής προέλευσης, και ένα κομμάτι έρχεται άμεσα ή έμμεσα από τα ελληνικά. Μετά ήρθαν τα ολλανδικά, στον πυρήνα τους γερμανικά, αλλά διάστικτα με λέξεις από τα λατινικά, συχνά περασμένες μέσα από τα γαλλικά. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτή είναι ακριβώς η σειρά με την οποία έχτισα και τα ίδια τα προγράμματα: πρώτα τα ελληνικά, έπειτα τα αγγλικά, και τελευταία τα ολλανδικά.
Και τότε βλέπετε κάτι όμορφο. Πάρτε τη λέξη συμφωνία: συν- (μαζί) και φωνή.
Αυτή η ίδια λέξη περνά αυτούσια στα αγγλικά ως symphony,
και στα ολλανδικά ως symfonie.
Η αγγλική ορθογραφία κρατά ζωντανά δύο ελληνικά ίχνη: το ph θυμίζει το φ, και το y θυμίζει το υ (ύψιλον). Τα ολλανδικά κράτησαν μόνο το y — το ίδιο y που θα βρείτε σε λέξεις όπως symbool, systeem, type — αλλά το ph το απλοποίησαν σε ένα απλό f, εδώ και γενιές.
Έτσι βλέπει ένας λεξιλόγος τις λέξεις. Οι περισσότεροι ειδικοί γνωρίζουν τη δυσλεξία μέσα από μία γλώσσα: ένα σημείο αναφοράς, ένα τυφλό σημείο.
Εγώ έχω αναλύσει τρεις γλώσσες από μέσα, και γι' αυτό βλέπω συνδέσεις που άλλοι χάνουν
Αυτό βρίσκεται μέσα σε κάθε ενότητα του Lexilogy
Το όνομα Lexilogy δεν το σκέφτηκα εγώ. Το χάρισε μια αγαπημένη φίλη, η συγγραφέας Αικατερίνη Σιδέρη, που ηχογράφησε και τις ελληνικές λέξεις που ακούτε μέσα στο πρόγραμμα. Επί χρόνια με έβλεπε να παίρνω κάθε λέξη και να την εξετάζω ως το βάθος, και εκείνη έδωσε σε αυτή τη δουλειά το όνομά της.
Με ρωτούν καμιά φορά: γιατί όχι lexology; Γιατί θα ήταν λάθος.
Η αρχαία ελληνική λέξη για τη «λέξη» είναι η λέξις
Και όταν μια λέξη τελειώνει σε -ις, το γιώτα γίνεται το συνδετικό φωνήεν της σύνθεσης:
λεξ-ι-λογ-ία
Lex-i-log-y
Ακόμα και το όνομά μας είναι χτισμένο μορφολογικά σωστά. Δύσκολα θα μπορούσε να είναι αλλιώς.
Η Lexilogy κουβαλά τη μέθοδό μου, αλλά είναι έργο πολλών
Ο σχεδιαστής διάδρασης Joes Koppers μετέτρεψε τη μέθοδο σε εικόνα, ήχο και λογισμικό, και συνεχίζει να χτίζει. Η φωνή που ακούτε στα ελληνικά μαθήματα είναι της συγγραφέως Αικατερίνης Σιδέρη και του ηθοποιού και ερμηνευτή φωνής Γιάννη Υφαντή. Ο μουσικός Κώστας Κούσης επεξεργάστηκε με ατελείωτη υπομονή όλο τον ήχο. Την επιλογή των λέξεων της αγγλικής έκδοσης επέβλεψαν ο γλωσσολόγος Κωνσταντίνος Καλημέρης και ο γιος μου, ο Αδάμ Ψωμάκας, γλωσσολόγος και κλασικός φιλόλογος, που σήμερα διδάσκει αρχαία ελληνικά και λατινικά σε λύκειο της Ολλανδίας.
Με τον Αδάμ συζητώ ακόμα για κάθε λέξη. Καμιά φορά επιμένω σε κάτι επειδή είναι διδακτικά σωστό και ταιριάζει στον τρόπο που δουλεύει ο παιδικός εγκέφαλος, ενώ εκείνος λέει: γλωσσολογικά, ίσως. Ίσως και αλλιώς. Ακριβώς αυτή η τριβή κάνει το πρόγραμμα καλύτερο.
Και ναι, η Lexilogy είναι εν μέρει οικογενειακό εργαστήρι. Ο γιος μου επιβλέπει τις λέξεις, η ανιψιά μου, η Emma Hoette, χορεύτρια, χορογράφος και εικαστικός, δίνει τη φωνή της στα αγγλικά μαθήματα, μαζί με την ηθοποιό Isabel Kyriazi. Αυτό το έργο είναι πολύ μεγάλο για έναν άνθρωπο, και πολύ ακριβό στην καρδιά μου για να το εμπιστευτώ σε ξένους.
Κανένα παιδί δεν ακούει ποτέ τα ονόματα αυτών των ανθρώπων. Όμως κάθε παιδί ακούει τη φωνή τους, μαθαίνει με λέξεις που έλεγξαν, παίζει με ό,τι έφτιαξαν. Κάθε μάθημα, κάθε μέρα
Σε κάθε χώρα όπου έχω δουλέψει, τα ίδια παιδιά πέφτουν στα κενά του συστήματος:
Aυτά που δυσκολεύονται κάθε μέρα, αλλά δεν είναι ποτέ «αρκετά σοβαρή περίπτωση». Συνεδρίες που τρέχουν χωρίς μέθοδο και χωρίς τέλος. Νησιά και χωριά όπου δεν υπάρχει τίποτα. Και παιδιά που σιγά σιγά πιστεύουν ότι φταίνε τα ίδια.
Και σε κάθε χώρα όπου έχω δουλέψει, είδα το ίδιο: για τη φωνολογική επεξεργασία υπάρχει συχνά ρητή, δομημένη διδασκαλία. Για τη μορφολογική, όχι.
Στα σχολεία, το πολύ πολύ να ονομάσουν οικογένειες λέξεων, ή να δείξουν πώς μια κατάληξη προστίθεται σε μια ρίζα. Ένα παιδί χωρίς δυσκολία στη μορφολογική επίγνωση την αποκτά μόνο του, μέσα από χρόνια επαφή με τη γλώσσα. Ένα παιδί που δυσκολεύεται χρειάζεται κάτι άλλο: ρητή διδασκαλία στην μορφολογική επίγνωση, βήμα-βήμα, ακριβώς όπως γίνεται στο Lexilogy.
Εγώ έκανα μια διαφορετική επιλογή.
Το Lexilogy είναι χτισμένο πάνω σε μια επιστημονικά αξιολογημένη, δημοσιευμένη μέθοδο, και είναι διαθέσιμη σε κάθε παιδί που τη χρειάζεται: χωρίς λίστα αναμονής, χωρίς παραπεμπτικό, χωρίς εμπόδια. Και το όνειρό μου πάει πιο μακριά από ένα πρόγραμμα.
Θέλω τα παιδιά να σκέφτονται σαν λεξιλόγοι
Παιδιά που δεν αποστηθίζουν τις λέξεις, αλλά τις βλέπουν από μέσα
Είμαι πεισματάρα; Ναι. Αλλά έχω και δίκιο.
Αυτό το βλέπω σε κάθε παιδί που ολοκληρώνει το πρόγραμμα. Πριν το Lexilogy, ένα παιδί γράφει με το αυτί: γράμμα προς γράμμα, χωρίς να βλέπει τα δομικά στοιχεία που στηρίζουν τη λέξη. Μετά, αυτό αλλάζει.
Μια λέξη δεν είναι πια μια σειρά γραμμάτων για αποστήθιση, αλλά μια δομή που αναγνωρίζετε
Πάρτε την εκκίνηση. Εκεί όπου ένα παιδί έγραφε «εκίνηση», τώρα βλέπει δύο ξεχωριστά, σημασιολογικά κομμάτια: το εκ- και την κίνηση, που το καθένα φέρνει το δικό του κ.
Αυτή η γνώση δεν σταματά στα ελληνικά. Ένα αγγλόφωνο παιδί που μαθαίνει sufficient, δεν ακούει απλώς «sufishent», αλλά αναγνωρίζει τη ρίζα fic, από το λατινικό facere, την ίδια ρίζα που βρίσκεται στα efficient και deficient, πάντα γραμμένη με c. Ένα ολλανδόφωνο παιδί που μαθαίνει το oppas (baby-sitter), δεν γράφει πια «opas», αλλά βλέπει δύο ξεχωριστά κομμάτια: το op- και το pas, που το καθένα φέρνει το δικό του p.
Τρεις λέξεις, τρεις γλώσσες, μία και η ίδια δεξιότητα:
όχι πια μόνο ακούει, αλλά βλέπει
Αυτή η γνώση βρίσκεται σε κάθε ενότητα του Lexilogy, και στις τρεις γλώσσες.